DEMOCRACY DAY 2026: КОГА ИНФОРМАЦИЈАТА Е ДОСТАПНА, ДЕМОКРАТИЈАТА Е ПОБЛИСКУ
Демократијата започнува со едно едноставно право: да знаеш.
Да знаеш што одлучуваат институциите, како се носат одлуките, како се користат јавните средства и што се прави во интерес на граѓаните. Оттука, правото на слободен пристап до информациите од јавен карактер не е само административно право. Тоа е предуслов за информирано граѓанство и суштинско демократско учество.
Токму транспарентноста, отчетноста и учеството на граѓаните во демократските процеси беа во фокусот на вчерашната тркалезна маса организирана од УНДП Македонија, по повод 15 септември – Денот на демократијата, на која учествуваше директорот на Агенцијата за заштита на правото на слободен пристап до информациите од јавен карактер, Петар Гајдов.
Средбата ги обедини претставниците на институциите, локалната власт, граѓанскиот сектор, академската заедница и медиумите – бидејќи транспарентноста не е задача на една институција, туку заедничка демократска одговорност.
Во средиштето на разговорот беше правото на слободен пристап до информациите од јавен карактер. Право кое, кога навистина се остварува, ја менува позицијата на граѓанинот: од пасивен набљудувач на јавните процеси во информиран учесник во нив. Различните перспективи отворија простор за суштинска дискусија за тоа како отвореноста на институциите и ефективното остварување на правото на пристап до информации можат да придонесат кон поквалитетно демократско управување.
Посебно внимание беше посветено на проактивната транспарентност – концепт според кој институциите имаат одговорност навремено, систематски и проактивно да ги објавуваат информациите од јавен интерес. На тој начин, транспарентноста станува дел од институционалната култура, а не само одговор на конкретно барање за пристап до информации.
Слободниот пристап до информациите од јавен карактер, како основно човеково право загарантирано со Уставот на Република Северна Македонија, има пошироко значење од самото добивање на одредена информација. Тој создава услови за јавен надзор, институционална отчетност, заштита на јавниот интерес и активно граѓанско учество.
Во изминатите две децении, ова право постепено прерасна од нормативна гаранција во важен инструмент на демократската практика. Во тој процес свој придонес дадоа граѓаните, новинарите, граѓанските организации, службените лица за посредување, правниците, административните службеници, институциите и меѓународните партнери.
Демократската вредност на информацијата, сепак, се остварува целосно само доколку таа е навремена, точна, разбирлива и пристапна за сите. Затоа, достапноста на информациите за лицата со попреченост и инклузивната комуникација треба да бидат составен дел од современата политика на транспарентност.
Транспарентната институција не ја споделува информацијата само затоа што е должна да го стори тоа. Таа ја споделува затоа што јавноста има право да знае, да разбере и да учествува.
А токму тука се сретнуваат правото на пристап до информациите од јавен карактер и демократијата: граѓанинот кој има пристап до информациите има поголема можност да знае како работат институциите, да бара отчетност и одговорност, да учествува во јавниот дијалог и да придонесува кон градење поквалитетни јавни политики.
Затоа „ИМАШ ПРАВО ДА ЗНАЕШ“ не е само порака. Тоа е демократски принцип – и обврска на институциите да градат општество во кое информацијата е достапна, јавниот интерес е заштитен, а граѓанинот е активен учесник.
